1.CZYM SĄ WITAMINY?

Witaminy regulują naszą przemianę materii poprzez system enzymatyczny. Przyjmujemy je wraz z pokarmem, w którym się po prostu znajdują,

Witaminy nie są ani substytutami żywności, ani nie mogą zastąpić pokarmu - bez pomocy składników mineralnych.

Witaminy pochodzące z żywności decydują o sprawnym funkcjonowaniu organizmu. Niedobór chociażby jednej witaminy - z wielu, może stanowić niebezpieczeństwo dla całego organizmu.

Witamin jest aż osiemnaście! Większość z nich rozpuszczalna jest w wodzie. Tylko pięć witamin rozpuszcza się w tłuszczach.

Witaminy nie mają wartości energetycznych ani kalorycznych. Spożywamy je, aby żyć!

Witaminy A, D, E, K i F należą do grupy witamin rozpuszczalnych w tłuszczach

Każda z nich występuje w co najmniej dwóch, różniących się nieco wzorem chemicznym i aktywnością biologiczną, formach. Odpowiednie zaopatrzenie w ww. witaminy jest sprawą niezwykle istotną. Choć witaminy te magazynowane są w organizmie i w razie potrzeby uwalniane są do krwiobiegu-witamina A w wątrobie człowieka wystarcza na okres ponad jednego roku; witamina E i D magazynowane są głównie w tkance tłuszczowej, chociaż witaminę E znajdujemy również w innych tkankach, a witaminę D także w wątrobie, natomiast witaminy K1 i K2 produkowane są głównie przez bakterie jelitowe, a witamina F znajduje się w olejach roślinnych - powinny być przyjmowane w codziennej diecie. Znaczy to, że jadłospis powinien być tak opracowany, by witaminy te znajdowały się w produktach żywnościowych, bowiem ich minimalne ilości, obecne w naturalnych produktach żywnościowych, zapewniają organizmowi prawidłowe funkcjonowanie.

Mówiąc o witaminach, wyobrażamy je sobie w postaci tabletek, kapsułek, proszków lub płynu, a choć niekiedy suplementowane w tej formie, często spełniają funkcje leków - lekami nie są. Witaminy, które zdaniem naukowców odgrywają znaczną rolę w zwalczaniu nowotworów, to przeciwutleniacze /antyoksydanty/, które przez swoją obecność w organizmie hamują utlenianie samorzutne /autooksydację/. Zalicza się do nich witaminy A, D, E, C, które w procesie walki z nowotworami mają duże znaczenie.

Witamina A. broni przed nowotworami nie tylko ludzi, ale również zwierzęta. Badania na myszach, które powtarzano wielokrotnie dla potwierdzenia wyników. Myszy, chore na raka, podzielono na dwie grupy. Pierwsza grupa 724 myszy/ otrzymała wraz z pożywieniem witaminę A, grupa druga - kontrolna - nie. Wszystkie myszy z grupy kontrolnej ginęły na raka, a z trzymującej witaminę A - zaledwie u czterech wystąpiły objawy choroby nowotworowej.
W profilaktyce nowotworowej duże znaczenie dla palaczy tytoniu ma witamina A, bowiem Są oni 25 razy bardziej narażeni na raka płuc i krtani, jamy ustnej, pęcherza, trzustki, niż niepalący. W wielu powtarzanych doświadczeniach okazało się, że ryzyko nowotworów krtani jest, dwukrotnie większe u osób, które dostarczają organizmowi dziennie ok.1700 j.m. witaminy A, niż tych, którzy otrzymywali przez dłuższy czas 5000 j.m.

Witamina A wpływa także na obniżenie poziomu cholesterolu we krwi, stąd też "pomaga sercu"
Jeśli dieta zawiera dostateczne ilości witaminy A, suplementy witaminy A nie są konieczne, bowiem nadmiar tej witaminy wprowadzony do organizmu poprzez podanie dużej dawki preparatu codziennie przez dłuższy okres czasu, jest szkodliwy dla zdrowia. Spowodować może mdłości, zaburzenia widzenia, zwłóknienie wątroby.

Witamina D współdziała w regulacji gospodarki wapniowo-fosforanowej organizmu. Niedobór tej witaminy w organizmie powoduje krzywicę u dzieci i niemowląt, a osteoporozę (rzeszotnienie kości ), kruchość i porowatość - u dorosłych.
Ostatnio sugeruje się istnienie związku między zmniejszeniem spożycia witaminy D, a wzrostem zachorowalności na dwie choroby nowotworowe: raka jelita grubego i raka sutka. Od dawna uważa się, że w miastach, w których niebo zasnute jest dymami, umieralność zpowodu nowotworów jest 1,5 razy większa, niż w miejscowościach, w których niebo jest czyste.
Organizm ludzki jest zaopatrywany w witaminę D z pożywienia, która na drodze syntezy skórnej - poprzez działanie światła słonecznego - powstaje z prowitamin.

Dodatkowa dawka witaminy D zalecana jest nieraz w okresie ciąży i karmienia dla zapobieżenia nadmiernej utracie wapnia z kośćca i uzębienia matki. Niebezpieczne jest jednak podawanie zbyt dużych ilości witaminy D w okresie ciąży, które może mieć groźne skutki dla rozwoju płodu. Także podawanie dużych dawek witaminy D niemowlętom jest niewskazane, z wyjątkiem niektórych schorzeń układu kostnego. Nieaktualne jest już dziś praktykowane przez wiele lat dawkowanie „uderzeniowe" witaminy D. Jest też ciągle sprawą dyskusyjną, na ilepodawanie witaminy D hamuje postęp zmian kostnych np. u osób zagrożonych osteoporozą. Dotychczas również nieznany jest mechanizm przeciwnowotworowego działania witaminy D. Wiadomo natomiast, że ma ona wpływ na gospodarkę wapniem, a wapń zabezpiecza komórki przed niekontrolowanym wzrostem. Wiadomo także, że bierze ona udział we wchłanianiu witaminy A. Objawy przedawkowania to: nudności, wymioty, świąd skóry, ból oczu, biegunka, wzmożone oddawanie moczu. Odkładanie się wapnia w tkankach miękkich, w wątrobie, nerkach, płucach, sercu i naczyniach krwionośnych - może być również oznaką przedawkowaniawitaminy D.

Witamina E często nazywana jest " eliksirem młodości". Dodaje ona bowiem żywotności, witalności, energii, chęci do życia! Działa także na układ rozrodczy, działa również antynowotworowo na skórę. Jest skutecznym lekiem w leczeniu nerwobólów i tzw. " skurczów w łydkach".
Witamina E pomocna jest w leczeniu dolegliwości związanych z klimakterium ( okresem przekwitania u kobiet) . Aby zniknęły uporczywe „uderzenia krwi" do głowy, trzeba by było dziennie podawać oprócz 300-400j.m. witaminy E duże ilości witaminy C i wapń Skutki awitaminozy witaminy E są szczególnie niebezpieczne u dzieci, bowiem początkowo są niezauważalne, a zaczynają, się objawiać brakiem odruchów w kończynach, co spowodować może ich drżenie i nierówny chód. Awitaminoza ta spowodować może również zaćmę, porażenie mięśni oka, uszkodzenie krwinek czerwonych, zwyrodnienie mięśni. Dotyczy to także dorosłych, u których z różnych przyczyn wystąpiły objawy złego wchłaniania tłuszczy i witamin w nich rozpuszczalnych (A, D, E, K, F)
Występowanie witaminy E w produktach jest powszechne /zielonolistne warzywa, kiełki pszenne, mąka pełnoziarnista, żółtka jaj/, jednakże ostatnimi czasy zdarzają, się przypadki awitaminozy. Jak wykazały badania, były one spowodowane złą absorpcją tłuszczy oraz zbytniskim stężeniem żółci w jelicie. Objawy te spowodowane być mogą niewłaściwą dietą i trybem życia.

W badaniach prowadzonych na zwierzętach wykazano, że witamina E hamuje rozwójnowotworów skóry, wątroby, sutka i okrężnicy. Podawano ją także połączeniu z selenem. Obie te substancje - a także magnez i kobalt - są czynnikami chroniącymi komórki przed inwazją wirusów i innych czynników chorobotwórczych. Chronią one też przed promieniowaniem,przyczyniają się do odtruwania organizmu z metali ciężkich i stosowane są w połączeniu z witaminą C i A w terapii przeciwnowotworowej, AIDS i stwardnieniu rozsianym (SM), chorobach serca i układu krążenia. Są także skutecznym środkiem znoszącym zaburzenia układu odpornościowego, stosowanym także ostatnio w alergiach, np. przy katarze siennym i miażdżycy.

Witamina K występuje w zielonych roślinach i syntetyzowana jest przez bakterie coli, znajdujące się w jelicie człowieka. Odgrywa ona ważną rolę w procesie krzepliwości krwi,zapobiega wewnętrznym krwotokom. Zapotrzebowanie dzienne w diecie osób dorosłych wynosi 60-80mcg. Suplementacja jest na ogół zbyteczna, dlatego też nie wchodzi ona w skład preparatów wielowitaminowych. Jednakże w przypadku częstego stosowania sulfonamidówi antybiotyków istnieje duże ryzyko niedoboru witaminy K i należy przede wszystkim zwiększyć spożycie ,żywności bogatej w witaminę K.
Do witamin antyoksydacyjnych /przeciwutleniaczy/ należy także witamina C (kwas askorbinowy) Witamina C nie jest rozpuszczalna w tłuszczach, ale - w wodzie! Odgrywa ona również znaczącą rolę w profilaktyce antynowotworowej i przeciwmiażdżycowej, bowiem pobudzając procesy oksydacyjne w wątrobie, przyczynia się do szybkiego metabolizowania wydalania cholesterolu. Witamina C działa również bardzo korzystnie na tętnice i naczynia włosowate, zabezpiecza przed szkorbutem i krwawieniem z dziąseł, wzmaga odporność organizmu na infekcje i "zwalnia" proces starzenia się. Pomaga także we wchłanianiu żelaza. Witamina C przeciwdziała wybitnie czynnikom rakotwórczym i tworzeniu nitrozoamin, które są silnymi czynnikami rakotwórczymi.
Preparaty witaminy C są szeroko stosowane w społeczeństwie i na ogół istnieje pogląd,że są one nie toksyczne, nawet przyjmowane w większych dawkach. Ale choć wydalana jest z moczem w ciągu 2-3 godzin po spożyciu, dawki, powyżej 10g, dziennie mogą wywołać skutkiuboczne w postaci biegunki i wysypki skórnej. Nawet już przy dawce powyżej l g, wskazane jestpodawanie równoczesne związków wapnia i magnezu, aby zapobiec możliwości wytrącania się złogów w nerkach.
Zwiększonej dawki witaminy C wymagają palacze tytoniu /każdy papieros niszczy około 100mg tej witaminy( i kobiety stosujące środki antykoncepcyjne, a także osoby przyjmujące aspirynę /zwiększa ona wydalanie witaminy C), oraz mieszkańcy dużych aglomeracji, w których tlenek węgla zanieczyszcza atmosferę.

PRZEGLĄD NIEKTÓRYCH WITAMIN

Witamina A (grupa witamin)

Synonim: AKSEROFTOL, RETINOL.
Jest bardzo wrażliwy na światło i powietrze oraz kwasy. Jarzyny i owoce pokrojone przykryć. Gotować pod przykryciem krótko.

Rola w organizmie: Wpływa na syntezę białek, tłuszczów, hormonów, zwłaszcza tarczycy, stan skóry, śluzówki, wzrost ciała, procesy widzenia, chroni wątrobę, aktywizuje jej układ enzymatyczny, zwiększa odporność ustroju na infekcje, utrzymuje odporność immunologiczną, uczestniczy w metabolizmie węglowodanów i hormonów sterydowych.

Występowanie w naturze: W roślinach karotenoidy, w produktach zwierzęcych w postaci gotowej. Pomarańcze, morele, brzoskwinie, jagody czarne, porzeczki czarne, owoce bzu czarnego, wiśni, aronii, dzikiej róży, dynia, marchew, papryka, pomidory, kapusta, szpinak, sałata, zielona fasolka, groszek jęczmień, tran, masło, mleko, ser, śmietana, żółtko jaj, wątroba, mniszek lekarski, nagietek.

Awitaminoza:Wysychanie rogówki i spojówek oka /kseroftalmia/, kurza ślepota, choroby skóry, łuszczyca, rogowiec dłoni, stóp, trądzik pospolity, łysienie plackowate, zmniejszone wydzielanie kwasu solnego żołądka, skłonność do biegunek.

Hiperwitaminoza: Występuje po nadmiernych dawkach /przez dłuższy czas/. Zmęczenie, drażliwość, brak łaknienia, wymioty, ból głowy, wypadanie włosów, świąd, pękanie i krwawienie warg, zahamowanie wzrostu u dzieci, łuszczenie się skóry.

Witamina D (grupa witamin)

Synonim: KALCYFEROL. Wrażliwy na tlen i kwas. Nie niszczy go gotowanie i konserwowanie

Rola w organizmie: Reguluje gospodarkę wapniowo-fosforową Ma wpływ na wzrost ciała, metabolizm tkanki kostnej, wchłanianie wapnia.

Występowanie w naturze:Tran, ryby, wątroba, mleko, ser,.Jajka, grzyby, mniszek lekarski.

Awitaminoza: Krzywica, kruchość kości i rozmiękczenie, niedorozwój zębów i szkliwa, chroniczny reumatyzm stawowy, tężyczka, biegunki, dolegliwości dróg żółciowych, próchnica zębów. Największa skuteczność suplementacji wraz z witaminą A, C, choliną i związkami wapnia i fosforu.

Hiperwitaminoza: Brak łaknienia, ospałość, nudności, ból głowy, obfite pocenie się, wymioty, wielomocz, uporczywe pragnienie, biegunka, niewydolność nerek przez odkładanie się wapnia, co może doprowadzić do nadciśnienia.

Witamina E ( grupa witamin )

Synonim: TOKOFEROL. Wrażliwy na światło i powietrze. Witamina płodności. Jest odporna na gotowanie.

Występowanie w naturze: Zielonolistne warzywa, sałata, szpinak, kukurydza, soja, brukselka, jarmuż, oleje roślinne, orzechy, zboża, kiełki pszenne, mleko, ser, masło.

Rola w organizmie: Witamina "młodości" i płodności, regeneruje tkankę łączną, reguluje gospodarkę węglowodanową i wodną, rozszerza naczynia krwionośne, obniża ciśnienie krwi, działa przeciwzakrzepowo, uniemożliwia tworzenie toksycznych produktów utleniania kwasówtłuszczowych, uczestniczy w procesach odtruwania, chroni komórki wątroby i tkanki mięśniowej, utlenianie biologiczne.

Awitaminoza: Uszkodzenie krwinek czerwonych, poronienia, zwyrodnienie mięśni, zahamowanie rozwoju organów płciowych, choroby serca i krążenia, układu nerwowego, zaćma,lumbago. Bardzo trudno jest udowodnić braki witaminy E.

Hiperwitaminoza: Nie stwierdzono istotnych objawów zatrucia witaminą E. Jest w 60% dawki dziennej wydalana wraz z kałem. Zbyt duże dawki mogą spowodować zaburzenia czynnościprzewodu pokarmowego, uczucie zmęczenia i osłabienia.

Witamina K ( grupa witamin )

Synonim: MENADION, FILOCHINON Nie niszczy go gotowanie. Wrażliwy na światło i tlen.

Rola w organizmie: Utlenianie biologiczne, krzepnięcie krwi, uszczelnianie śródbłonków naczyń krwionośnych, zapobiega krwawieniom wewnętrznym.

Występowanie w naturze: Warzywa zielonolistne, sałata, szpinak, pokrzywa, lucerna, kapusta, kalafior, ziemniaki, pomidory, marchew, dzika róża, truskawki, żółtko jaja, wątroba, jogurt, olej sojowy, tran, owies, soja.

Awitaminoza: Zmniejszona krzepliwość krwi, skazy krwotoczne; po dłuższym leczeniu antybiotykami, sulfonamidami lekami chemioterapeutycznymi istnieje ryzyko niedoboru. Przy niedoborze żółci w przewodzie pokarmowym wchłanianie wit. K jest utrudnione. Należy przede wszystkim zwiększyć spożycie żywności bogatej w witaminę K i szukać porady lekarza.

Hiperwitaminoza: Podwyższenie poziomu bilirubiny u niemowląt prowadzące o żółtaczki hemolitycznej, poty, uczucie gorąca. Rzadko: białkomocz, niedokrwistość, wymioty, depresja, wysypka. U niemowląt - uszkodzenie mózgu!

Witamina B1

Synonim: TIAMINA, ANEURYNA. Wrażliwa na światło i powietrze, odporna na gotowanie.

Rola w organizmie: Utlenianie biologiczne, oddychanie tkankowe, udział w procesie przemiany węglowodorów, tłuszczów, białek, prawidłowy stan tkanki nerwowej.

Występowanie w naturze: Płatki owsiane, ryż niełuskany, otręby zbożowe, pieczywo razowe, ziarno pszenicy, większość jarzyn, owoce, kasze, rośliny strączkowe, mleko krowie, pokarm kobiecy, jajka, mięso chude, wątroba.

Awitaminoza: Obrzęki kończyn, kurcze mięśni łydek, zapalenie wielonerwowe, choroba beri-beri, zaburzenia sercowo-naczyniowe i pokarmowe, obstrukcja, nerwobóle, lumbago, ischias, atonia jelit, uszkodzenie miąższu wątroby, świąd, półpasiec, bezsenność, ból głowy, poty, mrowienie stóp i dłoni, brak apetytu, nudności, brak kwasu solnego lub niedobór. Awitaminoza u alkoholików. Uszkodzenia górnej części pnia mózgu (encefalopatia).

Hiperwitaminoza: Dawki powyżej 0,05-0, l g przy podawaniu pozajelitowym mogą wywołać reakcje alergiczne, aż do wstrząsu anafilaktycznego. Drżenie mięśni, kołatanie serca.

Witamina B2

Synonim: RYBOFLAWINA, LAKTOFLAWINA, OWOFLAWINA. Jest bardzo wrażliwa na światło, szczególnie UV. Odporna na gotowanie.

Rola w organizmie: Utlenianie biologiczne, udział w przemianie węglowodanów, białek tłuszczów. Znaczny udział w procesach widzenia. W wieku dziecięcym przyczynia się do przyrostu masy ciała i wzrostu.

Występowanie w naturze: Jarzyny zielonolistne, rośliny strączkowe, żyto, kiełki zbożowe, drożdże, jajka, mleko, sery, ryby, mięso, wątroba, owoce, mniszek lekarski, pszenica.

Awitaminoza: Opóźnienie w rozwoju umysłowym, wzrostu, zajady, zmiany w obrębie narządów płciowych, zapalenie skóry wokół odbytu (przy alkoholizmie), zmiany w obrębie rogówki, światłowstręt, zaćma, łojotok, pelagra.

Hiperwitaminoza: świąd, drętwienie kończyn, uczucie palenia i kłucia, ciemny mocz, nudności, wymioty.

Witamina B3

Synonim: NIACYNA, KWAS NIKOTYNOWY, WITAMINA PP. Nie jest wrażliwa na procesy przetwarzania i przechowywania żywności. Wrażliwa na światło i powietrze.Wrażliwa na sodę.

Rola w organizmie: Pobudza regenerację purpury wzrokowej. Prawidłowe funkcjonowanie mózgu, układu nerwowego, skóry krwi, synteza hormonów płciowych, synteza kortyzonu, tyroksyny, insuliny, przemiana węglowodanowa, białkowa, odtruwa wątrobę, pobudza wydzielanie soku żołądkowego, wzmaga perystaltykę jelit.
Występowanie w naturze: Fasola, groch, kiełki pszenne, zboża, orzeszki ziemne, drożdże, awokado, daktyle, figi, śliwki, jarzyny, mleko, jajka, drób, wątroba, mięso, ryby.
Awitaminoza: Nieprzyjemny oddech, niekorzystne zmiany osobowości, pelagra, zapalenie skóry, wrażliwość skóry na słońce, nerwowość, zmęczenie, bojaźń, zaburzenia pamięci, zdenerwowanie, wymioty, utrata apetytu, biegunka, zapalenie jamy ustnej, trądzik różo waty.Zażywanie antybiotyków, wzgl. Sulfonamidów, powoduje awitaminozę wit. PP. Przy zmianach miażdżycowych, chorobie popromiennej wskazane są większe dawki witaminy PP.
Hiperwitaminoza: Powyżej dawki 1OOmg może wystąpić pieczenie i zaczerwienienie skóry, nudności, wymioty, utrata przytomności, wysoki poziom glukozy we krwi, kwasu moczowego we krwi, żółtaczka, zaburzenia czynności serca. Większe dawki stosowane przez dłuższy czas mogą mieć ujemny wpływ na czynności wątroby, dlatego zaleca się kontrolę.

Witamina B5

Synonim: KWAS PANTOTENOWY. Nie jest wrażliwy na światło, powietrze i gotowanie.
Rola w organizmie: Przyśpiesza gojenie ran, zwłaszcza infekcje, wzmaga odporność immunologiczną ustroju, bierze udział w przemianie białek i tłuszczów, odtruwa (np. leki),ma wpływ na porost i kolor włosów.
Występowanie w naturze: Zielonolistne warzywa, soja, ryż niełuskany, zboża, kiełki pszenne, otręby, płatki owsiane, orzechy, drożdże, owoce, ziemniaki, jajka, mięso, wątroba.
Awitaminoza: Zaburzenie przemiany materii, zaburzenia czynności kory nadnerczy, wypadanie włosów wzgl. Odbarwienie, zmiany na skórze.
Hiperwitaminoza: Nie są znane objawy zatrucia.

Witamina B6

Synonim: PIRYDOKSYNA. Jest bardzo czuła na światło. Produkty żywnościowe przechowywać w lodówce lub w ciemnej piwnicy. Utrata wit. B6 - mrożenie.
Rola w organizmie: Potrzebna do prawidłowej czynności układu krwiotwórczego i skóry, bierze udział w przemianie tłuszczów, w syntezie białek, węglowodanów. Przeciwdziała zaburzeniom nerwowym i zapaleniu nerwów obwodowych, usuwa zaburzenia nerwowo- mięśniowe, działa ochronnie w przewlekłych zatruciach pochodnymi hydrazyny. Odgrywa ważną rolę w procesach odpornościowych ustroju.
Występowanie w naturze: Marchew, fasola, soczewica, kapusta, ziemniaki, banany, nasiona słonecznika, orzechy włoskie i zimne, otręby, drożdże piwne, kiełki pszenne, ryż niełuskany, płatki owsiane, orzechy laskowe, soja, jajka, mięso, wątroba, jarzyny zielonolistne.
Awitaminoza: Zmiany w szpiku kostnym, niedokrwistość niedobarwliwa i drgawki, zmiany skórne wokół ust przypominające niedobór witamin B2 i PP, zapalenie języka, łojotok w fałdach nosowo-wargowych. Niedobory wit. B6 powstają przy zaburzeniach gospodarki białkowej, przy środkach antykoncepcyjnych i w alkoholizmie.
Hiperwitaminoza: Dawka dzienna od 2-10g może wywołać zaburzenia neurologiczne, bezsenność.

iWtamina B12

Synonim: KOBALAMINA. Jest czuła na światło dzienne, alkohol, kwasy i zasady.
Rola w organizmie: Przyśpiesza spalanie białek, uczestniczy w procesach krwiotwórczych i białych krwinek, ochrania miąższ wątroby, utrzymuje sprawność układu nerwowego, wpływa na metabolizm białek, tłuszczów i węglowodanów.
Występowanie w naturze:Drożdże piwne, pszenica, owies, jajka, mleko, ser, wątroba, mięso.
Awitaminoza: Anemia złośliwa, pieczenie języka, zmiany w szpiku kostnym, zmiany neurologiczne, zapalenie wielonerwowe, uszkodzenie miąższu wątroby, niedokrwistość, leukopenia. Alkohol, doustne środki antykoncepcyjne, antybiotyki upośledzają wchłanianie witaminy B12. Niedobory tej witaminy powodują niedokrwistość żołądka, zmęczenie, osłabienie.
Hiperwitaminoza: Niekiedy zapalenie jamy ustnej, uczuleniowe, reakcje skórne.

Witamina Bc( znana również pod nazwą M lub B147 )

Synonim: KWAS FOLIOWY. Bardzo wrażliwy na ciepło - nawet temperaturę pokojową - promieniowanie UV i światło.
Rola w organizmie: Niezbędna w tworzeniu krwinek czerwonych, synteza zasad purynowych, zwalcza niedokrwistość, zwiększa witalność, opóźnia siwienie, odgrywa dużą rolęw syntezie DNA i RNA, bierze udział w procesie podziału komórek, w metabolizmie cukrów i białek, zapobiega wadom wrodzonym.
Występowanie w naturze: Liściaste części jarzyn (roślin), dynia, kalafior, szpinak, bób groch, kapusta, fasola, marchew, morele, awokado, ryż niełuskany, pszenica, mleko, ser, jajka, wątroba, móżdżek.
Awitaminoza: Niedokrwistość meloblastyczna pochodzenia pokarmowego, anemia złośliwa, zaburzenia jelitowe, zmniejszona ilość płytek krwi.
Hiperwitaminoza: W niektórych przypadkach mogą wystąpić alergiczne odczyny skóry, brak łaknienia, zaburzenia czynności przewodu pokarmowego ogólne złe samopoczucie.

Witamina H

Synonim: BIOTYNA. Jest wrażliwa na światło, szczególnie UV. Wytrzymała na temp. do 200°C.
Rola w organizmie: Bierze udział w metabolizmie białek, tłuszczów i węglowodanów, jest konieczna do syntezy witaminy C.
Występowanie w naturze: Jarzyny liściaste, szpinak, soja, groch, kalafior, owoce, grzyby, ziarna pszenicy, drożdże, ryż niełuskany, czekolada, żółtka jaj, mleko, wątroba, mózg.
Awitaminoza: Depresja łysienie, wyniszczenie organizmu, wypryski skórne, zły metabolizm tłuszczów, sucha i szorstka skóra, brak apetytu, nudności, wzrost cholesterolu we krwi, bóle mięśni.

Witamina P (grupa witamin)

Synonim: RUTYNA, HESPERYDYNA. Jest wrażliwa na wysoką temperaturę, światło, tlen.
Rola w organizmie:Nieprzepuszczalność i mechaniczna odporność naczyń włosowatych, wpływa na przemianę wapniową ustroju, poprawia krążenie, wspomaga działanie witaminy C, zwiększa odporność na infekcje.
Występowanie w naturze:Czarne porzeczki, dzika róża, wiśnie, morele, jeżyny, wewnętrzna biała skórka owoców cytrusowych, gryka, papryka.
Awitaminoza: Ostry nieżyt błony śluzowej nosa, pokrzywka, katar sienny, kruchość naczyń, krwawienie siatkówki.

Witamina C

Synonim: KWAS ASKORBINOWY. Wrażliwy na temperaturę, powietrze i światło. Przyśpieszają jego rozkład: miedź, żelazo, kwas salicylowy, benzoesan sodu, aspiryna, sulfonamidy, soda (np. dodana przy gotowaniu), a także obieranie i krojenie warzyw oraz owoców. Dłuższe gotowanie jak również palenie tytoniu niszczą witaminę C.
Rola w organizmie: Odgrywa ważną rolę w procesach odpornościowych i oksydacyjno-edukcyjnych ustroju, działa odtruwająco, aktywuje przemiany białkowe i węglowodanowe, bierze udział w procesach kostnienia, przeciwdziała wypadaniu zębów, wzmacnia dziąsła, bierze udział w syntezie hemoglobiny, w powstawaniu krwinek, kolagenu, ułatwia przyswajanie żelaza,przyczynia się do prawidłowego rozwoju tkanki łącznej, a także hormonów kory nadnercza. Przeciwdziała czynnikom rakotwórczym.
Występowanie w naturze: Witamina C występuje w świeżych owocach, jarzynach, sałacie.Występuje w owocach cytrusowych, dzikiej róży, rokitnika, czarnej porzeczki, czarnej jagody,truskawkach, w zielonej natce pietruszki, chrzanie i papryce. Znaczne ilości witaminy C zawierają: ziemniaki, rzeżucha, koper, sałata, pomidory, kalafior, zielonolistne rośliny, mleko,zwłaszcza kobiece, wątroba, oczy, grasica, nadnercza, przysadka mózgowa.
Awitaminoza: Szkorbut (gnilec), niedokrwistość, stany zapalne dziąseł, śluzówek, skóry, przewodu pokarmowego, układu nerwowego, zaburzenia hormonalne, alergia, zatrucia (aspiryna zwiększa trzykrotnie wydalanie wit. C z organizmu, dlatego trzeba zwiększyć dawki), mała odporność na stresy, infekcje. Naturalna wit. C wraz z substancjami enzymatycznymi, takimi jak ryboflawonoidy.
Hiperwitaminoza: Biegunka, tworzenie się kamieni ze szczawianu wapnia w nerkach, wysypka skórna, nadkwaśność „bicie serca". Dawki powyżej 10g dziennie przyjmowane przez dłuższy czas mogą wywołać powyższe dolegliwości. Nieraz można im zapobiec, przyjmując jednocześnie związki magnezu, B6 i przez picie większej ilości wody.

HORMONY

Hormony nie są cząsteczkami, które można obserwować pod mikroskopem tak jak wirusy i bakterie. Są złożonymi substancjami biochemicznymi wytwarzanymi w organizmie człowieka, ( który można porównać do gigantycznej fabryki chemicznej), produkowanymi przez rozmaite gruczoły i przenoszonymi przez krew w określone miejsca. Są one produkowane w mózgu przez przysadkę i szyszynkę, przez tarczycę i gruczoły przytarczyczne, trzustkę, nadnercza oraz jajniki u kobiet i jądra u mężczyzn. W mózgu istnieje "centrala dowodzenia", podwzgórze, która kieruje uwalnianiem hormonów i pilnuje, by ich produkcja i wydzielanie nie odbywały się w sposób przypadkowy. Tutaj są przetwarzane wrażenia zmysłowe i bodźce z organizmu i koordynowane określone impulsy nerwowe, odpowiadające konkretnym miejscom produkcji hormonów.

Wyobraźmy sobie dobrze zorganizowane przedsiębiorstwo produkcyjne. Na czele stoi szef, który trzyma w ręku wszystkie nici i kieruje całym zakładem. Niższy szczebel w hierarchii zajmuje średnia kadra zarządzająca, która otrzymuje polecenia z góry i przekazuje niżej do poszczególnych działów produkcyjnych. Między tymi działami istnieją liczne połączenia komunikacyjne, jak choćby telefon, fax., poczta. W taki sam sposób funkcjonuje w naszym organizmie fabryka hormonów.

Podwzgórze - część mózgu wielkości mniej więcej ziarna fasoli ma stałą kontrolę nad całokształtem sytuacji hormonalnej w organizmie. Rejestruje każde zachwianie równowagi i w razie potrzeby wydaje natychmiast odpowiedni rozkaz. Utrzymuje poza tym ścisły kontakt z korą mózgową, która przetwarza wszystkie bodźce zewnętrzne: wrażenia optyczne i akustyczne, odczucia ciepła i zimna, wrażenia zmysłowe. Również układ limbiczny usytuowanyw mózgu jest kontrolowany przez podwzgórze. Tu właśnie zbiegają się zbiegają się drogi przewodzące impulsy, składające się na nasze uczucia, myśli i odczucia, które tą drogą wywierają wpływ na układ hormonalny. I odwrotnie: sytuacja hormonalna wpływa na nasze życie emocjonalne!
W podwzgórzu zbiegają się również nici wegetatywnego układu nerwowego, dzięki czemu odbywa się tutaj koordynacja wszystkich ważnych procesów życiowych, a mianowicie termoregulacji, stanu czuwania i snu, oddychania i ciśnienia krwi, głodu, pragnienia, funkcji seksualnych, krótko mówiąc, wszystkich czynności, w których współuczestniczą hormony.

Jak na porządną firmę przystało, kadra kierownicza jest ściśle powiązana z szefem? Przysadka ma wielkość mniej więcej czereśni i składa się z dwóch płatów - przedniego i tylnego.Mamy więc do czynienia z dwoma równorzędnymi menadżerami. Jeśli od szefa przychodzi polecenie interwencji w którymś miejscu organizmu, na przykład dostarczenia pilnie adrenaliny, "hormonu alarmowego”, aby zapobiec groźnej sytuacji, przysadka ma dwie możliwości. Może ona przekazać rozkaz dalej-wyprodukować tak zwane hormony przysadkowe, które powędrujądo innych gruczołów i tam dadzą rozkaz produkcji hormonu właściwego - są to posłańcy podporządkowani. Równocześnie jednak oba płaty przysadki same produkują hormony, które udają się bezpośrednio do miejsca przeznaczenia i tam wywołują określoną reakcję. Są to następujące substancje: hormon wzrostu - somatotropina - ST i GH - wazopresyna, regulująca bilans wodny w nerkach i obkurczająca naczynia krwionośne, i oksytocyna odgrywająca rolę w czasie porodu i karmienia piersią.
Hormony jedynie przekazujące rozkaz o piętro niżej to kortykotropina (ACTH) wędrująca do nadnerczy, tyreotropina (TSH) skierowana do gruczołu tarczycy i gonadotropiny przekazującepolecenia jajnikom i jądrom (hormon luteinizują - LH i folikulostymulina - FSH), a takżeprolaktyna warunkująca wytwarzanie mleka przez gruczoły piersiowe.

Kora nadnerczy, tarczyca, jajniki, jądra to działy pracujące na rozkaz przysadki, wydzielając hormony uruchamiające różne procesy w organizmie. Kora nadnerczy dostarcza kortyzonu,>koniecznych przy reakcjach hamujących stany zapalne skóry, poszczególnych tkaneki narządów,a także aldosteronu, sterującego wydalaniem potasu i sodu. Tarczyca wytwarza tyroksynę i trójjodotyroninę, dwa hormony, które współdecydują o przemianie materii, rytmie życia i staniepsychicznym. Jajniki wreszcie produkują estrogeny, a jądra testosteron, hormony, które powodują występowanie typowych dla płci cech fizycznych.

Organy wykonawcze w naszej fabryce hormonów są rozrzucone po całym organizmie. Są to: serce, wątroba, nerki, żołądek, jelita, płuca, kości, mięśnie, skóra, tkanki, narządy płciowe, układ krążenia i cały metabolizm organizmu. Wszystkie one działają na komendę hormonów.
Układ hormonalny pełni w organizmie rolę swego rodzaju systemu łączności. Hormony przekazują sygnały do narządu docelowego. Istnieje również drugi system łączności, podobny dosieci telefonicznej, a mianowicie układ nerwowy. Składa się z tysięcy delikatnych połączeń i rozgałęzień, niezawodnie sygnalizując centrali każde nowe zjawisko, jakie zachodzi w naszym organizmie lub oddziałuje na nas z zewnątrz. W mózgu informacje są sortowane, przetwarzane i częściowo przekazywane przez układ nerwowy bezpośrednio do innych narządów, na przykład do gruczołów wytwarzających hormony, które na impuls nerwowy reagują ich wydzielaniem.
Oto typowy przykład: jesteśmy świadkami wypadku i musimy natychmiast przystąpić do akcji. Ten impuls zostaje przekazany przez nerwy do mózgu i w ciągu ułamka sekundy przesłany do rdzenia nadnerczy, który zaczyna natychmiast produkować hormon stresu zwany adrenaliną. Teraz działanie organizmu nabiera tempa: ciśnienie krwi wzrasta, tętno staje się szybsze, serce bije przyśpieszonym rytmem - stajemy się aktywni!

Do samodzielnych producentów hormonów należą:
- gruczoł trzustkowy (trzustka): wydziela insulinę i glukagon, hormony regulujące stężenie cukru we krwi. Reaguje nie tyle na rozkazy podwzgórza co na składniki naszego pożywienia.
- rdzeń nadnerczy: reaguje bezzwłocznie na odpowiednie bodźce nerwowe, wydzielając w sytuacjach zagrożenia i stresu adrenalinę i noradrenalinę .
- szyszynka: znajduje się w mózgu i jest czymś w rodzaju naszego zegara wewnętrznego. W ciemności zaczynanatychmiast wytwarzać melatoninę, hormon uspokajający, dzięki któremu zasypiamy (ale który zimą może też wywoływać stany depresyjne).
Do samodzielnych pracowników można także zaliczyć substancje hormonopodobne, które są aktywne tylko w komórkach mózgowych lub w komórkach układu odpornościowego. Substancje znajdujące się w mózgu to neurotrasmitery i neuropeptydy. Przenoszą one bodźcew obrębie komórek mózgowych. Najbardziej znany hormon z tej grupy to serotonina, której nadmiar może wywołać postawę "jest mi wszystko jedno".
Również w mózgu odbywa się uśmierzenie bólu za pomocą znakomitych środków własnych organizmu - endorfin, rodzaju morfiny własnej produkcji.
Zupełnie samodzielnie pracują również hormony komórkowe układu odpornościowego. Najsilniejszym z nich jest interferon gamma, uaktywniający komórki niszczące intruzów, i fagocyty, mające zdolność pochłaniania niepożądanych substancji i zarazków. Interferon pobudza produkcję kortyzonu w korze nadnerczy, co z kolei działa stymulująco na te komórki układu odpornościowego, które mają chronić organizm przed intruzami z zewnątrz. W układzieodpornościowym mamy wreszcie interleukinę l, która uaktywnia komórki obronne organizmu w ich walce z zarazkami, a także sama ingeruje w proces zdrowienia, wywołując zbawienną gorączkę i sen.

Rozróżnia się dwie główne grupy hormonów:

1. hormony, których jedynym zadaniem jest aktywacja innych hormonów,
2.hormony, które bezpośrednio wywołują określone reakcje w organizmie.

Bezpośredni wpływ na stan fizyczny i psychiczny człowieka wywierają hormony grupy drugiej, przyjrzyjmy im się więc dokładniej.

NAJWAŻNIEJSZE HORMONY

MIEJSCE PRODUKCJI
HORMON

OGÓLNE DZIAŁANIE

Przysadka
Somatotropina (STH, GH)
Hormon wzrostu; stymuluje w mięśniach, kościach i innych tkankach wszystkie procesy przemiany materii, które mają związek ze wzrostem
Tarczyca
Tyroksyna(T4), trójjodotyronina(T3)
Przyspieszają przemianę materii, stymulują produkcję energii, umożliwiają optymalne zużytkowanisubstancji odżywczych, a tym samym utrzymani wszystkich funkcji organizmu i komórek
Komórki tarczycy
Klcytonina
Działa przeciwstawnie do parathormonu, zmniejsza stężenie wapnia we krwi, powodując jego wiązanie w kościach
Przytarczyce
Pazrathormon
Jego jedynym zadaniem jest zapewnienie odpowiedniego stężenia wapnia we krwi, mobilizujerezerwy tego pierwiastka z kości i zębów
Trzustka
Insulina, glukagon
Regulują stężenie cukru we krwi; insulina dba o to, aby w wątrobie i tkance tłuszczowej znajdowały się wystarczające zapasy cukru, glukagon w razie potrzeby mobilizuje te rezerwy, podnosząc stężenie glukozy w surowicy
Kora nadnerczy
Aldosteron
Reguluje bilans wodny i stężenia sodu i potasu; sód jest nieodzowny dla płynu tkankowego i mięśni, potaswystępuje przede wszystkim wewnątrz komórek
Kora nadnerczy
Kortyzon
Hamuje procesy zapalne w organizmie, działa antystresowo, dzięki czemu serce, układ krążenia i psychika w sytuacjach kryzysowych nie ponoszą szkód
Rdzeń nadnerczy
Adrenalina, noradrenalina
Hormony stresu; w sytuacji zagrożenia natychmiast stawiają organizm w pogotowiu; serce, krwiobieg, nerwy i mózg pracują na najwyższych obrotach,w razie konieczności uruchamiane są ostatnie rezerwyenergii
Przysadka
Wazopresyna, czyli hormon antydiuretyczny(ADH)
Zapobiega nadmiernemu wydalaniu wody
Przysadka
luteinizujący (LH)
U kobiet wywołuje jajeczkowanie i działa stabilizująco w okresie ciąży, u męszczyzn pobudza produkcjęhormonów w jądrach
Przysadka
Prolaktyna
Ma działanie podtrzymujące w czasie ciąży, pobudza wzrost gruczołów mlecznych
Przysadka
folikulostymulina (FSH)
U kobiet pobudza rozwój pęcherzyków Graafa, u mężczyzn - plemników
Jądra
Testosteron (ważny androgen męski)
Wywołuje podniecenie seksualne, powoduje rozwój drugorzędowych cech płciowych męskich; u kobiety ma też działanie stymulujące seksualnie; niewielkie jego ilości są produkowane w nadnerczach
Jajniki
Estrogeny
Ta grupa obejmuje ponad 30 hormonów, z których najważniejszy to estradiol; estrogeny umożliwiają rozwój komórki jajowej i zajście w ciążę, powodująrozwój drugorzędowych cech płciowych żeńskich (sylwetka, skóra, owłosienie), chronią serce przed chorobą niedokrwienną, a kości przed osteoporozą oraz wpływają stabilizująco na stan psychiczny
Ciałko żółte
Gestageny (przede wszystkim progesteron)
Przygotowuje macicę do implantacji jajeczka, utrzymuje ciążę
Przysadka
Oksytocyna
Pobudza skurcze macicy w czasie porodu, poza tym wyzwala pragnienie bliskości, czułości, miłości,u kobiet wzmaga popęd seksualny
Szyszynka
Melatonina
To rodzaj "zegara wewnętrznego"; gdy tylko zapada zmierzch, przyspiesza sen, ale można również wywołuje depresje zimowe
Mózg
Serotonina
Decyduje o równowadze psychicznej i normalnym rytmie snu
Mózg, różne części ciała
endorfiny
Wprawiają w dobry nastrój, dają poczucie szczęścia i uśmierzają ból tak samo skutecznie jak morfina i opium
Nerk
Erytropoetyna
Pobudza tworzenie czerwonych krwinek głównie przy niskim stężeniu tlenu w otaczającym środowisku
żołądek
Gastryna
Ułatwia wchłanianie pożywienia; pobudza wydzielanie kwasów żołądkowych i enzymów trawiennych
Dwunastnica
Sekretna
Powoduje zakwaszenie soków trawiennych trzustki, przyspieszając trawienie

LIITERATURA
1. Claude A. Yille" Biologia"-PWRiL- W-wa 1973r
2. Larousee "Ziemia,rośliny, zwierzęta"- Polska Oficyna Wydawnicza
3. Edyta Uberhuber "Witaminy - tak czy nie"- Chrześcijański Instytut wydawniczy "Znaki czasu"
4. Jutta Wellmann, Eberhard J. Wormer "Hormony"- Biblioteka zdrowia